Hình phạt bổ sung là gì? Đây là chế tài được áp dụng thêm bên cạnh hình phạt chính đối với cá nhân hoặc pháp nhân thương mại phạm tội trong những trường hợp pháp luật hình sự quy định. Tùy từng tội danh, hình phạt bổ sung có thể tác động đến quyền công dân, nghề nghiệp, nơi cư trú, tài sản hoặc hoạt động kinh doanh của người bị kết án. Việc áp dụng phải căn cứ vào quy định của Bộ luật Hình sự và quyết định của Tòa án.
Căn cứ pháp lý về hình phạt bổ sung
Các quy định về hình phạt bổ sung được đặt trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự 2015. Đây là cơ sở để xác định những loại hình phạt có thể được áp dụng đối với cá nhân và pháp nhân thương mại khi thực hiện hành vi phạm tội. Khi xem xét một trường hợp cụ thể, cần đối chiếu thêm điều luật quy định về tội danh để xác định hình phạt bổ sung có được phép áp dụng hay không.
Bên cạnh quy định chung về hệ thống hình phạt, từng loại hình phạt bổ sung còn có điều kiện, phạm vi và thời hạn áp dụng riêng. Vì vậy, việc một tội danh có quy định hình phạt bổ sung không đồng nghĩa người bị kết án trong mọi trường hợp đều phải chịu chế tài đó. Việc áp dụng cuối cùng còn phụ thuộc vào tình tiết vụ án và quyết định của Tòa án.
Hình phạt bổ sung là gì?
Bộ luật Hình sự không đưa ra một điều khoản riêng để định nghĩa trực tiếp thuật ngữ “hình phạt bổ sung”. Có thể hiểu đây là hình phạt được áp dụng thêm bên cạnh hình phạt chính đối với người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội trong những trường hợp Bộ luật Hình sự cho phép. Chế tài này có thể tác động đến quyền nghề nghiệp, nơi cư trú, quyền công dân, tài sản hoặc hoạt động kinh doanh của chủ thể bị kết án.
Điểm cần lưu ý là hình phạt bổ sung không tồn tại độc lập theo cách thay thế hình phạt chính. Chế tài này được đặt bên cạnh hình phạt chính nhằm tăng hiệu quả xử lý đối với hành vi phạm tội và hạn chế những điều kiện có thể tạo ra nguy cơ tiếp tục vi phạm. Do đó, khi xem xét một bản án hình sự, cần phân biệt rõ hình phạt chính với những hình phạt được tuyên bổ sung.
Mục đích của hình phạt bổ sung
Hình phạt bổ sung hướng đến việc hạn chế hoặc tước bỏ một số quyền, lợi ích của người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội. Tùy từng loại, chế tài có thể ảnh hưởng đến khả năng đảm nhiệm chức vụ, hành nghề, cư trú, sở hữu tài sản hoặc huy động vốn. Việc áp dụng thêm những hạn chế này nhằm hỗ trợ cho hình phạt chính và tăng hiệu quả phòng ngừa trong từng trường hợp cụ thể.
Chẳng hạn, nếu hành vi phạm tội có liên quan trực tiếp đến việc lợi dụng chức vụ hoặc nghề nghiệp, việc cấm tiếp tục đảm nhiệm chức vụ hoặc hành nghề trong một thời gian nhất định có thể được xem xét nếu điều luật cho phép. Như vậy, hình phạt bổ sung không chỉ xử lý hành vi đã xảy ra mà còn tạo ra những giới hạn nhất định đối với hoạt động của người bị kết án sau đó.
Một tội phạm có thể bị áp dụng bao nhiêu hình phạt bổ sung?
Một tội phạm chỉ có một hình phạt chính, nhưng người phạm tội có thể đồng thời chịu một hoặc nhiều hình phạt bổ sung nếu điều luật áp dụng có quy định. Số lượng và loại hình phạt bổ sung không được ấn định giống nhau đối với tất cả tội danh. Có trường hợp người bị kết án không phải chịu hình phạt bổ sung, nhưng cũng có trường hợp nhiều chế tài được áp dụng cùng lúc.
Việc xác định hình phạt bổ sung phải dựa trên quy định cụ thể của tội danh đang được xem xét. Tòa án căn cứ vào các quy định pháp luật và tình tiết liên quan để quyết định hình phạt trong phạm vi cho phép. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào hình phạt chính để suy ra chắc chắn người phạm tội sẽ phải chịu thêm chế tài nào.
Các loại hình phạt bổ sung đối với cá nhân
Đối với cá nhân phạm tội, Bộ luật Hình sự quy định nhiều hình phạt bổ sung với tính chất và phạm vi tác động khác nhau. Một số chế tài trực tiếp hạn chế hoạt động nghề nghiệp, một số ảnh hưởng đến nơi cư trú hoặc quyền công dân, trong khi những hình phạt khác tác động đến tài sản. Việc áp dụng loại nào phải căn cứ vào điều luật về tội phạm và điều kiện pháp luật tương ứng.
Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định
Hình phạt này được áp dụng khi việc để người bị kết án tiếp tục đảm nhiệm một chức vụ, hành nghề hoặc thực hiện công việc nhất định có thể gây nguy hại cho xã hội. Chế tài nhằm ngăn người bị kết án tiếp tục sử dụng vị trí, nghề nghiệp hoặc công việc có liên quan để tạo ra nguy cơ vi phạm mới. Đây là hình phạt bổ sung tác động trực tiếp đến hoạt động nghề nghiệp của người bị kết án.
Thời hạn áp dụng được xác định từ 01 năm đến 05 năm theo quy định của Bộ luật Hình sự. Mốc tính thời gian cụ thể phụ thuộc vào trường hợp áp dụng và hình phạt chính mà người bị kết án phải chấp hành. Vì vậy, khi xác định thời hạn cấm trong một vụ án cụ thể cần căn cứ vào nội dung bản án và điều luật được áp dụng.
Cấm cư trú
Cấm cư trú là hình phạt buộc người bị kết án phạt tù không được thường trú hoặc tạm trú tại một số địa phương nhất định trong thời gian chấp hành chế tài. Phạm vi của hình phạt được xác định theo quyết định áp dụng và quy định pháp luật, không đồng nghĩa với việc người bị kết án bị cấm cư trú trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
Thời hạn cấm cư trú từ 01 năm đến 05 năm và được tính từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt tù theo quy định. Do đó, cần phân biệt thời hạn cấm cư trú với khoảng thời gian người đó thực tế chấp hành hình phạt tù.
Quản chế
Quản chế là hình phạt buộc người bị kết án phạt tù phải cư trú tại một địa phương nhất định và chịu sự giám sát, giáo dục của chính quyền cùng cộng đồng dân cư. Trong thời gian chấp hành quản chế, người bị áp dụng phải tuân thủ những hạn chế về đi lại, sinh sống và thực hiện một số hoạt động theo quy định. Vì vậy, phạm vi tác động của quản chế rộng hơn việc chỉ giới hạn địa điểm cư trú.
Theo nội dung được quy định trong Bộ luật Hình sự, quản chế có thể được áp dụng đối với người tái phạm nguy hiểm, người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc những trường hợp khác do pháp luật quy định. Thời hạn quản chế từ 01 năm đến 05 năm, tính từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt tù.
Tước một số quyền công dân
Tước một số quyền công dân là hình phạt được áp dụng đối với công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội phạm khác trong trường hợp Bộ luật Hình sự có quy định. Chế tài này tác động đến một số quyền chính trị, xã hội của người bị kết án trong thời gian nhất định. Phạm vi quyền bị tước phải nằm trong những quyền mà pháp luật quy định.
Các quyền có thể thuộc phạm vi bị tước gồm:
- Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước: Người bị áp dụng hình phạt có thể bị hạn chế quyền làm việc trong cơ quan nhà nước trong thời hạn luật định. Phạm vi hạn chế được xác định theo nội dung của hình phạt và không đồng nghĩa với việc mọi quyền của người đó đều bị tước bỏ.
- Quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân: Người bị áp dụng có thể bị mất quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang trong thời gian được quy định. Đây là một trong những quyền cụ thể thuộc phạm vi có thể bị hạn chế theo Bộ luật Hình sự.
- Quyền ứng cử vào cơ quan quyền lực Nhà nước: Người bị áp dụng hình phạt có thể bị tước quyền ứng cử trong thời hạn luật định. Phạm vi và thời gian thực hiện phải căn cứ vào quy định pháp luật.
Thời hạn tước các quyền nêu trên được xác định từ 01 năm đến 05 năm. Mốc tính thời hạn phụ thuộc vào tình trạng chấp hành hình phạt chính của người bị kết án, trong đó pháp luật có quy định riêng đối với trường hợp được hưởng án treo.
Tịch thu tài sản
Tịch thu tài sản là hình phạt làm mất một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án để sung vào ngân sách nhà nước. Đây là chế tài tác động trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản và chỉ được áp dụng trong những trường hợp Bộ luật Hình sự quy định. Không phải mọi người bị kết án hoặc mọi loại tội phạm đều có thể bị áp dụng hình phạt này.
Theo nội dung nguồn tài liệu, tịch thu tài sản có thể được áp dụng đối với một số tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc nhóm tội mà pháp luật quy định, trong đó có các nhóm tội như xâm phạm an ninh quốc gia, ma túy, tham nhũng và một số trường hợp khác. Phạm vi tài sản bị tịch thu phải căn cứ vào quyết định của Tòa án và quy định pháp luật liên quan.
Lưu ý: Trường hợp Tòa án quyết định tịch thu toàn bộ tài sản, việc thi hành vẫn phải bảo đảm điều kiện sinh sống cần thiết cho người bị kết án và gia đình. Vì vậy, không thể hiểu đơn giản rằng toàn bộ tài sản của người bị kết án đều mặc nhiên bị thu giữ.
Phạt tiền khi không được áp dụng là hình phạt chính
Phạt tiền có thể được xác định là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung tùy từng tội danh và điều kiện pháp luật. Khi được áp dụng với tư cách hình phạt bổ sung, tiền phạt được đặt thêm bên cạnh hình phạt chính mà người phạm tội phải chấp hành. Bộ luật Hình sự quy định những trường hợp cụ thể mà phạt tiền có thể giữ vai trò này.
Mức tiền phạt không được xác định giống nhau trong mọi vụ án. Khi quyết định mức phạt, Tòa án xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, tình hình tài sản của người phạm tội và những yếu tố khác theo quy định. Mức phạt cụ thể phải nằm trong giới hạn mà điều luật áp dụng đối với tội danh tương ứng quy định.
Trục xuất khi không được áp dụng là hình phạt chính
Trục xuất là hình phạt được áp dụng đối với người nước ngoài phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam, buộc người đó phải rời khỏi lãnh thổ Việt Nam. Tùy trường hợp, trục xuất có thể được áp dụng với tư cách hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung. Vì vậy, cần xác định rõ vai trò của trục xuất trong quyết định hình phạt của từng vụ án.
Khi trục xuất được áp dụng là hình phạt bổ sung, chế tài này được thực hiện bên cạnh hình phạt chính theo quyết định của Tòa án. Việc áp dụng phải căn cứ vào quy định của Bộ luật Hình sự và tình trạng pháp lý của người nước ngoài phạm tội.
Các hình phạt bổ sung đối với pháp nhân thương mại
Pháp nhân thương mại cũng có thể phải chịu hình phạt bổ sung khi thực hiện hành vi phạm tội thuộc trường hợp Bộ luật Hình sự quy định. Các chế tài dành cho chủ thể này chủ yếu tập trung vào hoạt động kinh doanh, huy động vốn và nghĩa vụ tài chính. Việc áp dụng phải căn cứ vào tội danh, điều kiện luật định và quyết định của Tòa án.
Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định
Hình phạt này được áp dụng khi việc để pháp nhân thương mại tiếp tục kinh doanh hoặc hoạt động trong một lĩnh vực nhất định có thể gây nguy hại cho tính mạng, sức khỏe con người hoặc xã hội. Chế tài nhằm hạn chế khả năng pháp nhân tiếp tục thực hiện hoạt động có liên quan đến nguy cơ phạm tội. Phạm vi cấm phải được xác định theo nội dung pháp luật và bản án.
Thời hạn áp dụng hình phạt từ 01 năm đến 03 năm, tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật. Trong thời gian bị cấm, pháp nhân thương mại phải tuân thủ phạm vi hạn chế được xác định trong quyết định của Tòa án.
Cấm huy động vốn
Cấm huy động vốn được áp dụng khi xét thấy việc để pháp nhân thương mại bị kết án tiếp tục huy động vốn có thể tạo điều kiện để pháp nhân tiếp tục phạm tội. Đây là hình phạt tập trung vào khả năng huy động nguồn lực tài chính của pháp nhân sau khi bị kết án. Mục tiêu của chế tài là hạn chế điều kiện có thể hỗ trợ cho việc tái diễn hành vi phạm tội.
Thời hạn cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm, được tính kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật. Trong thời gian này, pháp nhân phải tuân thủ giới hạn về hoạt động huy động vốn theo nội dung quyết định hình phạt.
Phạt tiền khi không phải hình phạt chính
Đối với pháp nhân thương mại, phạt tiền cũng có thể được áp dụng với tư cách hình phạt bổ sung nếu đáp ứng điều kiện theo Bộ luật Hình sự. Trường hợp này cần phân biệt với việc phạt tiền được tuyên là hình phạt chính, bởi vai trò của chế tài trong quyết định hình phạt là khác nhau. Mức tiền phạt phải được xác định trong giới hạn mà pháp luật quy định.
Theo nội dung nguồn tài liệu, mức phạt tiền đối với pháp nhân thương mại trong trường hợp này không thấp hơn 50 triệu đồng. Khi quyết định mức phạt, Tòa án xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, tình hình tài chính của pháp nhân và những yếu tố liên quan theo quy định.
Khi nào hình phạt bổ sung được áp dụng?
Không phải vụ án hình sự nào cũng phát sinh hình phạt bổ sung. Điều kiện trước hết là Bộ luật Hình sự phải có quy định về hình phạt bổ sung đối với tội phạm cụ thể, sau đó Tòa án mới xem xét việc áp dụng trong phạm vi pháp luật cho phép. Vì vậy, việc xác định chế tài bổ sung cần bắt đầu từ điều luật quy định về chính tội danh bị xét xử.
Ngoài căn cứ về tội danh, Tòa án còn xem xét những tình tiết và đặc điểm của vụ án trước khi quyết định hình phạt. Điều này giải thích tại sao cùng một tội danh nhưng trong những vụ án khác nhau, người bị kết án có thể chịu các hình phạt bổ sung khác nhau. Không nên chỉ dựa vào mức hình phạt chính để dự đoán toàn bộ chế tài mà người phạm tội phải chấp hành.
Tổng hợp hình phạt bổ sung khi phạm nhiều tội
Trường hợp một người bị xét xử về nhiều tội trong cùng một vụ án, Tòa án trước hết quyết định hình phạt đối với từng tội. Sau đó, các hình phạt được tổng hợp để xác định hình phạt chung theo quy định của Bộ luật Hình sự. Đối với hình phạt bổ sung, cách tổng hợp phụ thuộc vào việc những hình phạt được tuyên thuộc cùng loại hay khác loại.
Nếu các hình phạt bổ sung cùng loại, việc tổng hợp được thực hiện theo quy định tương ứng và phải tuân thủ giới hạn tối đa mà pháp luật đặt ra cho loại hình phạt đó. Riêng đối với hình phạt tiền, các khoản tiền phạt được tổng hợp theo quy định riêng. Vì vậy, kết quả cuối cùng cần được xác định trên cơ sở loại hình phạt cụ thể và nội dung bản án.
Nếu các hình phạt bổ sung thuộc những loại khác nhau, người bị kết án phải chấp hành các hình phạt được Tòa án tuyên theo quy định. Chẳng hạn, một tội bị áp dụng cấm hành nghề còn tội khác bị tịch thu tài sản thì đây là hai chế tài có tính chất khác nhau. Việc tổng hợp vì vậy phải căn cứ vào từng loại hình phạt thay vì chỉ lựa chọn một chế tài để chấp hành.
Ví dụ về tổng hợp hình phạt bổ sung
Giả sử một người bị xét xử về hai tội và với mỗi tội đều bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm hành nghề. Nếu một tội bị cấm trong 03 năm và tội còn lại bị cấm trong 04 năm, việc tổng hợp phải tuân thủ giới hạn tối đa đối với hình phạt cấm hành nghề. Trường hợp tổng mức cộng vượt quá giới hạn pháp luật cho phép thì hình phạt chung không được vượt quá mức tối đa đó.
Trong trường hợp khác, nếu một tội bị cấm hành nghề còn tội còn lại bị tịch thu tài sản thì hai chế tài này không cùng loại. Người bị kết án phải thực hiện các hình phạt theo quyết định của Tòa án nếu không có quy định khác. Cách tổng hợp vì vậy phụ thuộc trực tiếp vào tính chất của từng loại hình phạt bổ sung.
Phân biệt hình phạt chính và hình phạt bổ sung
Hình phạt chính và hình phạt bổ sung đều thuộc hệ thống hình phạt trong pháp luật hình sự nhưng có vai trò khác nhau. Hình phạt chính là chế tài trung tâm được Tòa án lựa chọn đối với tội phạm, trong khi hình phạt bổ sung được đặt thêm khi pháp luật cho phép và xét thấy có căn cứ áp dụng. Việc phân biệt hai nhóm hình phạt giúp tránh nhầm lẫn khi đọc điều luật hoặc bản án hình sự.
| Tiêu chí | Hình phạt chính | Hình phạt bổ sung |
| Vai trò | Là hình phạt chính được áp dụng đối với tội phạm | Được áp dụng thêm bên cạnh hình phạt chính |
| Số lượng | Mỗi tội phạm chỉ chịu một hình phạt chính | Có thể chịu một hoặc nhiều hình phạt bổ sung |
| Điều kiện áp dụng | Được quy định trong hệ thống hình phạt và điều luật về tội phạm | Chỉ áp dụng khi điều luật có quy định cho phép |
| Phạm vi tác động | Tùy thuộc vào loại hình phạt chính được tuyên | Có thể tác động đến quyền, nghề nghiệp, tài sản hoặc hoạt động của chủ thể |
Điểm quan trọng là không phải cứ có hình phạt chính thì chắc chắn có hình phạt bổ sung. Hình phạt bổ sung chỉ xuất hiện khi đáp ứng điều kiện pháp luật và được Tòa án quyết định áp dụng. Muốn xác định một trường hợp cụ thể có phải chịu chế tài bổ sung hay không, cần xem xét quy định về tội danh cùng nội dung bản án.
Hình phạt bổ sung trong hình sự có giống xử phạt bổ sung trong hành chính không?
Hai khái niệm này có tên gọi gần giống nhau nhưng thuộc hai cơ chế pháp lý khác nhau. Hình phạt bổ sung trong pháp luật hình sự được áp dụng đối với người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội và do Tòa án quyết định trong bản án hình sự. Trong khi đó, xử phạt vi phạm hành chính áp dụng đối với hành vi vi phạm hành chính và sử dụng các hình thức xử phạt theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
Vì vậy, không nên đồng nhất “hình phạt bổ sung” trong Bộ luật Hình sự với “hình thức xử phạt bổ sung” trong lĩnh vực hành chính. Mỗi nhóm chế tài có chủ thể áp dụng, căn cứ pháp lý và điều kiện thực hiện khác nhau. Khi xác định hậu quả pháp lý của một hành vi, trước hết cần làm rõ hành vi đó thuộc phạm vi xử lý hình sự hay xử lý hành chính.
Khi nào nên tìm luật sư tham gia tố tụng hình sự?
Trong vụ án có khả năng phát sinh hình phạt bổ sung, việc xác định đúng tội danh, quy định áp dụng và những chế tài có thể được Tòa án xem xét có ý nghĩa quan trọng đối với quyền và lợi ích của người liên quan. Hồ sơ vụ án thường bao gồm nhiều tài liệu, chứng cứ và tình tiết cần được đánh giá trong mối liên hệ với quy định pháp luật. Vì vậy, việc được tư vấn pháp lý sớm có thể giúp người tham gia tố tụng hiểu rõ hơn về quyền, nghĩa vụ và phương án xử lý vụ việc.
Trường hợp cần hỗ trợ trong quá trình giải quyết vụ án, có thể tham khảo dịch vụ luật sư tham gia tố tụng hình sự để được xem xét hồ sơ, phân tích quy định liên quan và hỗ trợ thực hiện các quyền tố tụng theo phạm vi pháp luật cho phép. Việc lựa chọn phương án phù hợp cần dựa trên tính chất vụ án, giai đoạn tố tụng và vị trí pháp lý của từng người trong vụ việc.
Kết luận
Hình phạt bổ sung là chế tài được áp dụng thêm bên cạnh hình phạt chính trong những trường hợp Bộ luật Hình sự quy định. Tùy thuộc vào chủ thể phạm tội và tội danh cụ thể, hình phạt có thể liên quan đến chức vụ, nghề nghiệp, nơi cư trú, quyền công dân, tài sản hoặc hoạt động kinh doanh. Việc áp dụng không mang tính tự động mà phải dựa trên căn cứ pháp luật và quyết định của Tòa án.
Khi một vụ án có nhiều tội danh hoặc nhiều hình phạt bổ sung, cách tổng hợp cũng được xác định theo từng loại hình phạt. Do đó, nếu cần xác định chính xác một cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có thể phải chịu hình phạt bổ sung nào, cần đối chiếu điều luật về tội danh cùng các nội dung liên quan trong vụ án và bản án.
Nếu cần được tư vấn về dịch vụ luật sư tham gia tố tụng hình sự, Thịnh An Vũ Law có thể hỗ trợ nghiên cứu hồ sơ, phân tích quy định pháp luật và tư vấn quyền, nghĩa vụ của người tham gia tố tụng theo từng trường hợp.
Thịnh An Vũ Law – Dịch vụ luật sư
Hotline: 090 207 5995
Địa chỉ: Lô 20/LK2 Khu dân cư Damsan Phú Xuân, Phường Trần Hưng Đạo, Tỉnh Hưng Yên.
